obraz przedstawia Rostama na jego mitycznym koniu Rachszu, w estetyce nawiązującej do klasycznych perskich miniatur
.
Od Potęgi Persji do Duszy Iranu
.
Historia Iranu nie jest linią prostą; to raczej misterna tkanina, przypominająca najszlachetniejszy perski dywan, gdzie każda nitka — od sumeryjskich me, przez zaratusztriański ogień, aż po islamski błękit meczetów — tworzy nierozerwalną całość. To opowieść o tym, jak lokalne plemię z wyżyn Farsu rzuciło wyzwanie przeznaczeniu, budując imperium, które świat do dziś nazywa Persją, by ostatecznie powrócić do swej pierwotnej, dumnej nazwy: Iran.
W cieniu Zagrosu
Wszystko zaczęło się od ruchu ludów, od pyłu wznoszonego przez kopyta koni na bezkresnych stepach Azji Środkowej. Okolo tysiąca lat przed Chrystusem, na płaskowyż irański przybyły plemiona Ariów. Nazwa ta, oznaczająca „szlachetnych”, stała się fundamentem ich tożsamości. Podczas gdy Medowie na północy budowali swe potężne Ekbatana, na południu, w surowym cieniu gór Zagros, hartował się lud Persów.
Przełom nastąpił w 550 roku p.n.e., kiedy na arenę dziejów wkroczył Cyrus II z rodu Achemenidów. Nie był on jedynie zdobywcą, lecz wizjonerem. Pokonując Medów, nie upokorzył ich, lecz uczynił współtwórcami nowej potęgi. Pod jego wodzą Persja przestała być prowincją, a stała się sercem świata. Od brzegów Morza Egejskiego po dolinę Indusu, Cyrus kładł fundamenty pod system, który po raz pierwszy w dziejach promował tolerancję religijną i szacunek dla podbitych kultur. To on, po zdobyciu Babilonu w 539 roku p.n.e., pozwolił narodom powrócić do swych bóstw, co uwieczniono na słynnym Cylindrze Cyrusa — pierwszej „deklaracji praw człowieka”.
Persepolis i Kultura Ognia
Za panowania Dariusza Wielkiego Persja osiągnęła apogeum. Zbudowano Persepolis — „Miasto Persów” — architektoniczny poemat wykuty w kamieniu, gdzie każda płaskorzeźba świadczyła o uniwersalnym charakterze imperium. Państwo to było spięte genialną siecią Dróg Królewskich, a system satrapii pozwalał na sprawne zarządzanie mozaiką narodów.
Duchowym kręgosłupem tej cywilizacji stał się zaratusztrianizm. To tutaj, w sercu Persji, narodziła się dualistyczna wizja świata jako walki między światłem (Ahura Mazda) a ciemnością (Aryman). Etyka oparta na triadzie: Dobre Myśli, Dobre Słowa, Dobre Czyny, ukształtowała perski etos moralny na tysiąclecia, wpływając na judaizm, chrześcijaństwo i islam.
Miecz i Pióro
Choć imperium Achemenidów upadło pod ciosem Aleksandra Wielkiego, „perskość” okazała się nieśmiertelna. Kultura ta posiadała niezwykłą zdolność asymilacji najeźdźców. Grecy, Partowie, a później Arabowie, choć zwyciężali militarnie, ulegali wyrafinowaniu perskiego dworu, administracji i sztuki.
Po podboju arabskim w VII wieku, Persja przyjęła islam, ale nadała mu własny, unikalny rys. To właśnie Persowie stali się intelektualnym silnikiem Złotej Ery Islamu. Awicenna w medycynie, Al-Chwarizmi w matematyce czy rzesze poetów z Ferdousim na czele, uratowali tożsamość narodu. Ferdousi w swoim eposie Szahname (Księga Królów) dokonał czynu heroicznego: ocalił język perski przed zapomnieniem, budując literacki pomnik dawnej chwały.
Od Persji do Iranu
Przez stulecia w Europie używano nazwy „Persja”, wywodzącej się od greckiego Persis. Jednak dla mieszkańców tej ziemi nazwa ta zawsze wydawała się zbyt wąska, ograniczona tylko do jednej prowincji. Oni sami mieszkali w Eran-szahr — Państwie Ariów.
Zmiana, która dokonała się w 1935 roku, nie była jedynie zabiegiem dyplomatycznym Rezy Szaha Pahlawiego. Prośba o używanie nazwy Iran na arenie międzynarodowej była manifestacją nowoczesności połączonej z najgłębszą tradycją. Szach pragnął zerwać z wizerunkiem „Persji” jako egzotycznego, osłabionego państwa z baśni tysiąca i jednej nocy, a ukazać światu Iran jako spadkobiercę starożytnej szlachty ariańskiej, kraj zjednoczony, dumny i patrzący w przyszłość.
Wieczny Feniks
Dzisiejszy Iran to państwo, w którym pod warstwą burzliwej polityki i religijnej surowości tętni ta sama krew, która budowała pasargadyjskie ogrody. Przejście od nazwy Persja do Iranu to symboliczna klamra spinająca trzy tysiąclecia. To przypomnienie, że choć granice imperiów się kurczą, a dynastie upadają, to dusza narodu — jego język, poezja i niezłomne poczucie własnej godności — pozostają niewzruszone jak szczyty gór Alborz.
Iran to nie tylko miejsce na mapie. To stan ducha, który narodził się w blasku ognia starożytnych ołtarzy i przetrwał do dziś w każdym wersie Hafeza i każdym kamieniu Persepolis.
Leonard
.
Ferdousi (ok. 940–1020) to dla kultury perskiej postać niemal mityczna – to „Homer Iranu”, któremu naród ten zawdzięcza przetrwanie swojego języka i tożsamości.
W epoce, gdy po podbojach arabskich język perski był spychany na margines przez dominującą arabszczyznę, Ferdousi podjął tytaniczny wysiłek. Przez 30 lat tworzył „Szahname” (Księgę Królów) – gigantyczny epos liczący 60 tysięcy dystychów, spisany w niemal czystym języku perskim. Sam poeta pisał pod koniec życia z dumą:
„Wiele wycierpiałem w ciągu tych trzydziestu lat, lecz wskrzesiłem Persów moim perskim językiem”.
Ferdousi nie tylko opisał mitycznych królów i herosów, takich jak Rostam, ale przede wszystkim stworzył literacki fundament, który pozwolił Irańczykom zachować poczucie odrębności kulturowej przez kolejne tysiąclecia. Dziś jego mauzoleum w Tus jest miejscem narodowych pielgrzymek, a jego wersy recytują w Iranie wszyscy – od profesorów po pasterzy.
.
Fragmenty pochodzą z eposu „Szahname” (pol. Księga Królów), napisanego przez Abul-Kasema Ferdousiego na przełomie X i XI wieku.
I – fragment
„Wzniosłem gmach wielki, co nie ulegnie zniszczeniu,
Którego wiatr ni deszcz nie skruszą w swym dążeniu.
Przeminą lata, wieki w pył się obrócą,
Lecz ludzie moją pieśń wciąż nucić będą i nucą.
Nie umrę całkiem, póki język ten żyje,
W ziarnie mej mowy serce narodu bije.
Kto ma w swej duszy mądrość i cnotę jasną,
Ten sprawi, że me słowa nigdy nie zgasną.”
.
.
II - fragment
„Gdy nadszedł czas, by owoc miłości się ziścił,
Rudabe zbladła, jak liść, co drży w nocy od myśli.
Dziecię w jej łonie, jak słoń potężne i harde,
Rozrywało jej ciało, na ból jak stal twarde.
Lecz przybył Simurg, skrzydłem niebo zasłonił,
I rzekł do Zala: »Niech łza z oka nie goni!
Weź nóż ze srebra, co blaskiem księżyca lśni czysto,
I otwórz drogę dla lwa, co idzie z mocą ognistą.
Uśpij ją winem, ziołami ranę uleczymy,
A krew w żyłach matki w spokój zamienimy«.
Tak uczynił Zal. I oto cud się wydarzył:
Wyszedł na świat ten, o którym lud Persji marzył.
Chłopiec jak góra, o ramionach z marmuru,
Głos jego grzmiał echem od stepu do muru.
Gdy Rudabe oczy otwarła z uśpienia,
Ujrzała syna – kres swego cierpienia.
Rzekła: »Rostam!« – co znaczy: »Jestem wyzwolona!«,
I wzięła mocarza w swe czułe ramiona.
Nie było w nim lęku, ni słabości cienia,
On miał być tarczą dla królów i ziemi zbawienia.
Od pierwszego tchu, co w piersiach mu gościł,
Stał się filarem perskiej wolności i godności.”