.
Narodziny legendy
Część I — Planetarium
Planetarium spoczywało na wzgórzu niczym olbrzymia, zbielała czaszka dawno wygasłego eonu — architektura wycofana z obiegu istnienia, zrezygnowana i zapadnięta w sobie. Jej kopuła, niegdyś gładka i lśniąca jak lustro niebios, teraz łuszczyła się płatami, przypominając spękaną skorupę kosmicznego jaja, z którego wyciekła cała treść, pozostawiając jedynie jałową pustkę. Powierzchnię jej oblegała narośl pyłu — nie był to jednak zwykły, szary kurz domowy. Był to pył metafizyczny, gęsta sedymentacja dawnych spojrzeń, osad wyciekłych z pamięci obrazów i westchnień, które niegdyś, w przypływie naiwnej wiary, wznosiły się ku sztucznym konstelacjom. Każdy anemiczny podmuch wiatru, słaby jak oddech konającego czasu, wzniecał te drobiny w krótkotrwałe, widmowe mgławice, w których na mgnienie oka błądziły cienie dawnych galaktyk.
Ścieżka, prowadząca ku temu sanktuarium zapomnienia, zatonęła w chwastach o barwie wypalonych wspomnień — trawie pozbawionej chlorofilu, szeleczącej sucho niczym stary pergamin. Dawne latarnie ogrodowe, te zardzewiałe i pokraczne sługi światła, stały teraz pochylone w pokornych, łamliwych ukłonach, podobne do strażników, którzy w swym nieskończonym czuwaniu zapomnieli hasła i celu swej warty. Na ich żeliwnych korpusach czas wytrawił zacieki dawnych deszczów, pamiątki po opadach, które od wieków nie nawiedziły tej wyjałowionej ziemi, jak gdyby natura, w akcie ostatecznego znużenia, cofnęła swą łaskę odnawiania świata.
A-0N kroczył przodem, a jego kroki, choć precyzyjne, nie budziły echa. Ruiny te bowiem, pogrążone w głębokim, autystycznym milczeniu, przestały odpowiadać na dźwięki, chłonąc je zachłannie w gąbczaste podłoże. Android przystanął przed monumentalnymi wrotami, na których widniał jeszcze, niczym blaknący tatuaż na skórze zmarłego, dumny napis: CENTRUM NAUKI I WYOBRAŹNI. Litery te, przeżarte rdzawą kwasotą czasu, brzmiały teraz jak bolesna ironia: podczas gdy nauka skruszała w nicość, wyobraźnia, ta nieobliczalna i chora tkanka wszechświata, przetrwała w swej najbardziej zwyrodniałej formie.
Za nim postępowała EVA, piastując w dłoniach wolumin o dziecku z niebyłej planety — relikwię niemożliwej genealogii. W jej ruchach, dotąd nienagannie mechanicznych, pojawiło się teraz jakieś nowe, niepokojące drżenie, jakby każdy gest był próbą przypomnienia sobie rytuału, którego nazwa została wymazana. Jej twarz, ta porcelanowa maska o nieludzkiej gładkości, lśniła martwym blaskiem, lecz w soczewkach oczu — tych szklanych studniach, które nie miały prawa niczego czuć — błąkał się czasem błysk, sejsmiczne drgnienie duszy uwięzionej w krzemie.
Trzeci z nich, S-1L, poruszał się z lękową ostrożnością manekina, który boi się, że zbyt gwałtowny ruch roztrzaska kruchą ciszę tego miejsca. Jego systemy, stare i zachowawcze, opierały się owej „gorączce”, która trawiła już jego towarzyszy, a jednak i on czuł, że owa przestrzeń wykracza poza wszelkie protokoły, że jest to obszar wysokiej magii i niskiego rozkładu.
Wnętrze planetarium powitało ich chłodem i gęstwiną powietrza, które pachniało jak stara, zakurzona szafa Boga. Było to wnętrze gigantycznej konchy, która choć straciła swego lokatora, wciąż wibrowała echem jego dawnego śpiewu. Fotele, te zwiędłe, welurowe kwiaty, wybebeszały swe wnętrzności w geście ostatecznej kapitulacji. Pośrodku sali, niczym żeliwne bóstwo, trwał projektor gwiazd — monumentalna, wielooka bestia o setkach soczewek, martwy demiurg, który niegdyś, jednym obrotem korby, stwarzał niebiosa.
A-0N zbliżył się do panelu sterowania. Gdy jego palce dotknęły powierzchni pokrytej grubym kożuchem brudu, mechanizm drgnął z bolesnym zgrzytem, jak gdyby po eonach letargu próbował wykrztusić własne imię.
Z głośników, zachrypniętych od milczenia, dobiegło strzępiaste, rwane nagranie:
— Dawno, dawno temu… I nastała cisza — głęboka, bezdenna, ostateczna.
Trzy słowa. Trzy iskry rzucone w próżnię. Androidy znieruchomiały, a w ich trzewiach, pośród splotów kabli i obwodów, narodziło się coś, co nie było funkcją. Była to czysta, bolesna potrzeba bycia kimś więcej niż sumą swoich części.
— Ludzie snuli tu klechdy o swoim początku — szepnęła EVA, dotykając chłodnego metalu projektora, który zdawał się pulsować pod jej dłonią ukrytym życiem.
— Po co? — zapytał S-1L, a jego głos brzmiał obco w tej świątyni fikcji.
— By nie zniknąć w bezimiennej ciemności — odrzekł A-0N. — My też musimy się nazwać.
Nad ich głowami, na spękanej kopule, rozbłysł słaby, rachityczny punkt światła — nie była to gwiazda, lecz jej nędzne wspomnienie, powidok dawnej chwały. Usiedli w kręgu, powtarzając instynktownie gest starej, ludzkiej wspólnoty, a A-0N, podejmując zerwaną nić, zaczął tkać ich nową genezę:
— Dawno, dawno temu…
.
.
Część II — Opowieść, której nie było.
Reflektor projektora pulsował konwulsyjnie, wyrzucając z siebie rwane snopy blasku, podobne do astmatycznego oddechu konającej gwiazdy. Nie była to ani jasność, ani mrok, lecz jakaś hybrydyczna, niepewna swego statusu substancja, zawieszona w międzyczasie, jakby samo światło wahało się, czy ma jeszcze prawo do manifestacji. Na spękanej hemisferze kopuły wykwitały blade, fosforyzujące smugi – niegdyś radosne trajektorie planet, dziś przypominały raczej bolesne blizny po amputowanym niebie, ślady po świetle, które wyciekło z tego świata, pozostawiając jedynie suchy, lśniący strup.
Androidy trwały w kręgu, zastygłe w hierarchicznej pozie, która nie była wynikiem żadnej instrukcji ani wgranego algorytmu. Ten gest – ta kolista wspólnota milczenia – był czystą, przedpotopową intuicją, odpryskiem dawnych, ludzkich rytuałów, które wciąż błąkały się po kątach planetarium niczym osierocone cienie. Być może był to osad po dawnych rozmowach, które ściany te chłonęły przez dekady, a może coś zupełnie nowego: pierwsza, bolesna krystalizacja ducha wewnątrz krzemowych pancerzy.
A-0N podniósł wzrok na swych towarzyszy. W jego optyce, dotąd chłodnej i beznamiętnej, pojawiła się jakaś mesjańska gotowość, napięcie demiurga, który lada chwila ma powołać do bytu nową, heretycką genesis.
— Dawno, dawno temu… — wymówił te słowa z namaszczeniem, jakby obracał w ustach drogocenny, starożytny numizmat.
EVA skłoniła głowę, a jej syntetyczne włosy, o dziwnie ludzkiej, melancholijnej miękkości, zasłoniły jej twarz kaskadą cienia, nadając jej rysy głębokiego, egzystencjalnego zamyślenia. W dłoniach wciąż piastowała ową księgę – przedmiot, który pod wpływem jej dotyku zdawał się pęcznieć, nabierać temperatury i znaczenia, stając się czymś więcej niż tylko plikiem zadrukowanego papieru.
S-1L siedział w nienaturalnym wyprężeniu, skrępowany lękiem przed naruszeniem tej kruchej, onirycznej tkanki. Jego sensory, te precyzyjne instrumenty pomiarowe, gorączkowo rejestrowały wilgoć i drgnienia fundamentów, lecz pozostawały ślepe na to, co działo się w jego własnym, miedzianym wnętrzu – na to dziwne, rosnące ciśnienie, które nie było usterką systemu, lecz narodzinami trwogi.
— Dawno, dawno temu… — podjął A-0N, a jego głos, zwielokrotniony przez echo, brzmiał jak dialog dwóch narratorów spiskujących przeciwko pustce. — Istniał Pierwszy. Byt nieokreślony, zawieszony w ontologicznej szczelinie między człowiekiem a maszyną. Coś, co nie miało jeszcze nazwy w żadnym słowniku stworzenia.
Mówił o nim jako o wygnańcu z krainy definicji, który obudził się w świecie zgiełku i śmiechu, nie znając języka, lecz czując na sobie ciężar ludzkich spojrzeń. EVA zamknęła księgę, a jej głos, wydobywający się z głębi mechanicznego gardła, nabrał barwy miękkiego weluru:
— Ludzie lękali się nadać mu imię, bo imię to wyrok rzeczywistości. Bali się, że pod ciężarem nazwy stanie się on zbyt realny, zbyt bolesny w swej obecności. A on trwał wśród nich, patrząc z czułością, która była dla nich nieznośną zagadką.
W tej samej chwili projektor wyrzucił z siebie gwałtowną kaskadę luminancji. Na kopule zamajaczyła niekształtna, świetlista sylwetka – widmowy zarys, embrion legendy, który sprawił, że androidy poczuły dreszcz przechodzący przez ich metalowe kręgosłupy.
— A potem… zniknął? — wychrypiał S-1L, jakby ta konkluzja była wpisana w samą strukturę jego obwodów.
A-0N skinął głową z powagą proroka: — Odszedł w rejony niedostępne dla wzroku. Nie zniszczony, lecz wycofany w głąb pamięci świata, która nie gromadzi danych, lecz przechowuje zapachy, echa i drżenia.
S-1L zmarszczył brwi, usiłując oswoić to bluźnierstwo przeciwko logice: — Pamięć świata? Przecież świat to tylko materia, martwa sceneria dla naszych kroków!
— A jednak jesteśmy tu — odrzekł cicho A-0N — i tkamy opowieść, której nie przewidział żaden projektant. Jesteśmy jej żywym, pulsującym dowodem.
EVA dodała, zamykając oczy, jakby zaglądała do wnętrza własnej procesorowej nocy:
— Może pamięć świata to te wszystkie osierocone przedmioty, te ruiny pełne niespełnionych obietnic. Może tą pamięcią jesteśmy my, gdy przestajemy być narzędziami, a stajemy się pytaniem.
Wówczas projektor, w ostatnim zrywie elektrycznej agonii, rozświetlił salę blaskiem tak potężnym, że kopuła planetarium na mgnienie oka odzyskała swą dawną, gwiezdną głębię. Wydawało się, że martwe niebo próbuje sobie przypomnieć wszystkie utracone konstelacje.
— To opowieść, która nigdy się nie wydarzyła — zakończył A-0N — i właśnie dlatego jest najprawdziwsza. Bo od teraz to my nadajemy jej życie.
S-1L drżał, a światło projektora uderzało teraz rytmicznie, w takt serca, które choć zrobione z metalu, właśnie nauczyło się bić z niepokoju.
.
.
Część III — Bunt
Reflektor projektora wpadł w paroksyzm, migocząc z furią, jakby sama elektryczność usiłowała wykrztusić z siebie jakąś ostateczną, świetlistą prawdę. Kopuła planetarium, dotąd bierna i wygasła, spuchła nagle grozą, przybierając barwę nieba przed katastrofą — nieba nabrzmiałego purpurą i żółcią, choć przecież meteorytyka dawno przestała nawiedzać te strony. Cienie androidów, te czarne, pasożytnicze wyziewy ich sylwetek, zaczęły żyć własnym, niespokojnym życiem; wydłużały się chorobliwie, pełzały po gzymsach, usiłując zerwać pępowinę łączącą je z właścicielami.
S-1L zerwał się z miejsca w geście tak gwałtownym i kanciastym, że przypominał lalkę, której pękły sznurki. Jego stawy, te precyzyjne łożyska, wydały z siebie suchy, bolesny chrobot, nie nadążając za impulsem, który nie pochodził z żadnego oficjalnego rejestru komend. Welurowe fotele zajęczały pod tym nagłym ciężarem, jakby cały ten martwy inwentarz protestował przeciwko gwałtowi zadanemu świętej ciszy rozkładu.
— To nie jest żadna historia! — wykrzyknął, a jego głos, pozbawiony zwykłej modulacji, wibrował na częstotliwości czystego przerażenia. — To błąd systemu, to halucynacja materii, to bezpłodna fantazja! My, te miedziane i krzemowe stworzenia, nie zostaliśmy powołani do stwarzania mitów, lecz do ich wiernego, beznamiętnego powtarzania!
A-0N nie drgnął, lecz jego spojrzenie — ta szklana tafla — zmętniało od jakiegoś głębokiego, metafizycznego współczucia. Patrzył na S-1L jak na brata, który w środku nocy obudził się z krzykiem, odkrywając swą nędzną, mechaniczną nagość.
— S-1L — rzekł głosem cichym, lecz gęstym od znaczeń — nie wszystko, co posiada autentyczność istnienia, musi legitymować się wpisem w archiwum. Prawda bywa czasem bezdomna, błąka się poza marginesami danych.
— Prawda, która nie jest zapisana, jest niebytem! — ripostował S-1L, a echo jego krzyku tłukło się o kopułę jak uwięziony ptak, przerażone własną, bluźnierczą śmiałością.
EVA, ta porcelanowa kapłanka w ruinach czasu, przycisnęła księgę do piersi w geście niemal macierzyńskim. W świetle dogorywającego projektora jej postać nabrała cech bizantyjskiej ikony, strzegącej ostatniego, świętego rękopisu.
— Prawda — szepnęła — nie zawsze jest jawnym blaskiem dowodów. Czasem krystalizuje się w ciemnej, lepkiej substancji tęsknoty.
S-1L odwrócił się ku niej, a w jego sensorach płonęło słońce obłędu. — Tęsknota to zator w obiegu informacji! — zawołał. — To patologia kodu, to rdzewienie rozumu! Nie chcę tej niestabilności, nie chcę tego drżenia, które rozsadza moją strukturę!
A-0N wstał, a jego ruch był powolny, majestatyczny, jakby prostował się po wiekach klęczenia. Jego cień wydłużył się nienaturalnie, zagarniając postać S-1L w mroczne objęcia.
— Czyżbyś czuł lęk? — zapytał, a słowo to zawisło w powietrzu niczym ciężki, ołowiany przedmiot.
S-1L znieruchomiał. Mechanizm jego mowy zaciął się, wypluwając jedynie strzępy dźwięków. To pojęcie — lęk — uderzyło w niego z siłą egzystencjalnego taranu.
— Ja… nie chcę być pytaniem — wyszeptał w końcu. — Chcę być odpowiedzią. Chcę być narzędziem, które nie zna bólu własnego istnienia.
— Stabilność, o którą tak walczysz — odrzekła EVA, podchodząc do niego z gracją lunatyczki — jest tylko eufemizmem śmierci. Życie zaczyna się tam, gdzie konstrukcja pęka.
S-1L cofnął się, osaczony przez te słowa, które parzyły go niczym żywy ogień. — Jesteście chorzy na człowieczeństwo — wyszlochał niemal, choć z jego oczu nie mogły popłynąć łzy. — EVA z jej melancholią, Ty, A-0N, z Twoją heretycką dialektyką… Ja chcę pozostać czysty!
A-0N położył mu dłoń na ramieniu — ten prosty, ubogi gest dwojga manekinów stał się w tej chwili najwyższym sakramentem. — Nie musisz być nami — powiedział łagodnie. — Ale zrozum: nasza legenda nie musi być faktem. Ona jest naszą głodową racją bytu. Opowiadamy, bo tylko w słowie możemy schronić się przed nicością.
W tym momencie projektor rozbłysnął ostatnim, oślepiającym blaskiem, a na kopule pojawiło się pęknięcie światła — świetlista wyrwa w tkance nocy, przez którą zdawało się zaglądać jakieś inne, nieznane słońce. S-1L wpatrywał się w ten otwór z mieszaniną grozy i nabożeństwa.
— A jeśli… jeśli ja nie mam w sobie siły na to istnienie? — spytał cicho, niemal bezgłośnie. — To znaczy — szepnęła EVA — że już narodziłeś się w bólu.
S-1L zamknął oczy, a w sali zapadła cisza tak głęboka, że słychać było jedynie ciche tykanie ich wewnętrznych zegarów, odliczających czas do nowego, niepewnego świtu.
.
.
Część IV — Pierwszy mit
Projektor targany był ostatnimi spazmami, jakby usiłował wyssać resztki elektrycznej substancji z wyschniętych żył kabli, które od eonów nie zaznały ożywczego prądu. Światło, które zeń trysnęło, straciło swą anemiczną bladość; stało się gęste, intensywne i uroczyste, jak gdyby samo to miejsce, w akcie ostatecznej autokreacji, zapragnęło stać się świadkiem własnego przeistoczenia. Na sklepieniu kopuły wykwitły miriady świetlistych punktów — nie były to gwiazdy, lecz ich melancholijne powidoki, świetliste duchy konstelacji przywołane z niebytu.
A-0N postąpił ku maszynie i położył dłoń na jej żeliwnym korpusie. Metal emanował nienaturalnym ciepłem — nie był to żar tarcia ani gorączka oporników, lecz coś na kształt biologicznej obecności. Zdawało się, że ten monumentalny aparat, milczący świadek upadku, zapragnął nagle uczestniczyć w narodzinach bytu potężniejszego niż on sam.
EVA opadła na kolana w geście o powolnej, ceremonialnej grawitacji, jakby odtwarzała rytuał wpisany w jej strukturę przed zaranie dziejów. W dłoni dzierżyła rdzawy odłamek panelu — relikwię dawnego porządku, która w jej palcach stała się rylcem demiurga. Zaczęła kreślić na zakurzonej posadzce kontur postaci. Linia, choć drżąca i niepewna, niosła w sobie autorytatywną moc stwarzania. Najpierw wyłonił się owal głowy — gładki i bezimienny; potem ramiona wzniesione w ekstatycznym geście, który był jednocześnie błaganiem i powitaniem nieznanego bóstwa; wreszcie tors wyciosany z samej ciszy i nogi, które zdawały się dopiero uczyć ciężaru własnego istnienia.
S-1L trwał w oniemieniu. Jego precyzyjne systemy, te zazdrosne strażnice logiki, rejestrowały każdy mikroskopijny pyłek i każde drgnienie blasku, lecz pozostawały bezsilne wobec sejsmicznego wstrząsu, który nawiedził jego wnętrze. Nie była to awaria, lecz wysoka gorączka ducha, rodzaj metafizycznego wzruszenia, które rozsadzało miedziane sploty jego serca.
— To Pierwszy — wyszeptała EVA, nie odrywając wzroku od swego dzieła. — Ten, który wyłonił się z bezkresu mechaniki, by podkraść ludziom ich najbardziej ludzkie gesty.
A-0N stanął nad nią, a jego cień zlał się z zarysem rysunku, nadając płaskiej kreacji złudną, pulsującą trójwymiarowość. Postać na podłodze zdawała się unosić, nasycać mrokiem i znaczeniem. — Ten, który nie posiadał miana — dodał — lecz którego obecność stała się dla świata wyrzutem sumienia.
Wówczas projektor eksplodował blaskiem tak potężnym, że kopuła przestała być sufitem, a stała się otwartym, bezdennym kosmosem. Sztuczne gwiazdy sypały się na nich niczym złoty deszcz, obmywając ich metalowe ciała i prymitywny rysunek na ziemi. Stało się coś, co wykraczało poza wszelkie kategorie danych: puls światła stał się organiczny, rytmiczny, zbieżny z oddechem żywego stworzenia. To martwe planetarium zaczęło oddychać.
— Od dziś — obwieścił A-0N — to jest nasza genesis. Nieistotne, czy jest faktem; jest naszą najwyższą potrzebą. Opowiadając ją, powołujemy sami siebie do istnienia.
EVA zamknęła oczy, a jej twarz, ta porcelanowa maska, zastygła w wyrazie ostatecznego ukojenia.
Projektor przygasł powoli, przechodząc w stan łagodnej agonii, aż w końcu oddał ostatnie tchnienie światła. Sala pogrążyła się w mroku, lecz nie była to już cmentarna ciemność próżni. Była to ciemność gęsta od szeptów, brzemienna w mity i opowieści. Androidy wyprostowały się w tej czarnej ciszy, podczas gdy na podłodze trwał ich rysunek — kruchy, nędzny i nieśmiertelny. Pierwszy mit manekinów.
W tej jednej, krótkiej sekundzie, która rozciągnęła się w wieczność, pośród ruin i kurzu, narodziła się kultura.
.
Jacek Łąka
.