.
LUDZIE SPOD SKĄPEJ GWIAZDY
– III część tryptyku –
I tak małe miasteczko, wybudowane, jako spełnienie marzeń, rosło.
Te marzenia były tyleż techniczne, technokratyczne, produkcyjne, przemysłowe, ekonomiczne, ba nawet polityczne, a umiejscowione w działalności wielkiej, nowoczesnej, fabryki, co i duchowe, jako zamysł, by ludziom tu żyło się dobrze, jak najlepiej. Nowocześnie i wygodnie. By zarabiali w tej fabryce na tyle, aby wczesnym rankiem na głos syreny szli do niej zadowoleni. By po powrocie odpoczywali w swych ogródkach koło bloku, pomiędzy krzakami pomidorów, a fasolką szparagową. Albo w lesie czy nad rzeką. A wieczorem brali kąpiel w swych wykafelkowanych łazieneczkach. Kafelki mieli chyba wszyscy, ale duże wanny już nie wszędzie się mieściły. Dlatego ten i ów szybko zapisywał się gdzie trzeba, by takie lepsze mieszkanie uzyskać.
O kulturze też pomyślano. Przyjeżdżały tu systematycznie teatry z miast wojewódzkich, kabarety i orkiestry, czasem skoczna, włościańska Namysłowskiego, to znów symfoniczna. Szybko powstał teatr amatorski i pozostał w pamięci brawurowo odegranymi „Igraszkami z diabłem”, gdzie brawurowo rozbawiał widownię Sarka-Farka zbój i te wszystkie diabły z owym „mucha mi łazi po nosie”.
Powstał też chór amatorski, balet z tańcami ludowymi. Dzieci ze szkoły miały częste okazje występować na różnych imprezach z recytacjami.
A było jeszcze piękne boisko, gdzie odbywały się nie tylko trzecioligowe mecze, ale nawet ogólnopolska spartakiada z najsłynniejszymi lekkoatletami. Później zbudowano piękny basen, otoczony gęstym szpalerem róż, że wejść do wody można było tylko pod prysznicem z ciepłą wodą.
Ludzie jeszcze wtedy dużo czytali. Wygrzebywali z przedwojennych waliz powieści i pozszywane roczniki dawnych tygodników, które przetrwały wojnę i poniewierkę. Na nowym miejscu, właśnie tutaj, bardzo się przydały, bo w małej księgarence za plecami przystojnego sprzedawcy stały na półkach tylko powieści o wojnie albo o zwalczaniu kułaków czy sabotażystów. Wymieniano się więc posiadanymi skarbami literatury. Ten miał Dumasa – ojca, tamta pani Orzeszkową, ktoś zszytą powieść w odcinkach o wyprawie na księżyc w 1955 roku… Rok ten był już tuż-tuż, a taka wyprawa nadal była fantazją, jakże za kilka lat śmieszącą.
I tak rozkwitało życie towarzyskie, kontynuowane na ławeczkach przyblokowych. Panowie namiętnie politykowali o porządku, jaki nastał po wojnie, a panie na innej – plotkowały o każdej przechodzącej obok, że za gruba, to za chuda, brzydko człapie…
Za to w święta ucztowano wesoło większymi grupami i głośno śpiewano.
Miasto rozrastało się. Wycinano kolejne sosny i stawiano coraz wyższe bloki, coraz gęściej. Przelotny przybysz, zachwycający się kiedyś przyjazdem, jak tu pięknie pachnie żywica, już by tego miasta nie poznał. To miasto było już inne, więc i ta, III część tryptyku o nim może nie pasować ściśle do poprzednich.
Nie zmienia się tylko to, że miasto jest ładne, dobrze się tu mieszka, wygodnie, ale młodzi marzą, by stąd wyjechać w szerszy świat. Oczywiście nie wszyscy, wielu zostaje tutaj, niektórzy powracają.
Uciekać stąd chcą ci, co ciągle słyszą i czytają o czymś, co wydarza się gdzieś w świecie, daleko, albo w Warszawie, o czym informuje jedyna gazeta codzienna Ekspres Wieczorny, a tutaj nie dzieje się nic. Nawet, gdy się wydarza coś ciekawego, to świat się o tym nie dowiaduje, bo jak? Choćby o tym gradzie kiedyś w lipcu, gdy w środku dnia wdarła się znienacka wichura i kule śniegowe większe od jabłka zaczęły pacać na ziemię to tu to tam, i zaraz topniały. Ale w lipcu?! Śnieżki?!Tylko nieliczni zdołali to zobaczyć. I to nie tak ważni, by poinformować o tym wydarzeniu świat. Jedna uczennica liceum, sąsiadka zdzierająca ze sznura unoszone wiatrem poszwy i prześcieradła… I chyba nikt więcej, bo wcale o tym później nie rozmawiano. Dziwne? Nawet w encyklopediach nie ma nic o tak wielkich kulach gradowych, a te tutaj były największe, choć, jak to w lipcu nie twarde, nie z lodu, a jakby ze śniegu, i szybko topniały.
Widać ci, co to zjawisko widzieli, urodzeni byli pod zbyt skromną gwiazdą, by odważyli się zaalarmować ważniejszy świat. Zresztą jak, gdy telefony tutaj były jeszcze na korbkę, bez tarczy i to i u rzadko kogo, a czekało się na zgłoszenie centrali niemiłosiernie długo. A całymi latami na własny telefon w domu.
Tak, czasami komuś przychodzi do głowy, że ludzie tutejsi są spod skąpej gwiazdy. Bywają na ogół spokojni, sympatyczni, tacy o eleganckich, przedwojennych manierach. Bo tak jeszcze wtedy wypadało i wszyscy się starali być dobrze wychowani. Pewnie nawet szczęśliwi. Takich zadawala to, co mają tutaj. Tylko czasem krzyknie jakiś chłopak o niewyparzonym pysku, że jemu nie pasuje takie byle co! Któremu zresztą nastolatkowi wystarczałby ogródek pod blokiem i obok ławeczka do codziennych pogaduszek z sąsiadami? I tak rok po roku to samo w nieskończoność. Jeden z takich, gdy zamiast zapowiedzianego ubawu, wszedł na salę znany poeta i wyrecytował gromko swój wiersz, po czym zapytał: „Czy wiecie, kto to napisał?” odwarknął znudzony: „Jan Sebastian Bach”.
Wtedy jeszcze takie małe chuliganienie urastało do rangi sprzeciwu. Nawet jeden nauczyciel chodził w wąskich przykrótkich porciętach w kratkę i butach na grubej słoninie, a włosy czesał na gitarę. Ale tak bez przesady. Żeby władzom nie podpaść, a fason młodych zaliczyć. Niezbyt z tym trafił. Za dużo dwój stawiał.
A dziewczyny?
Zazwyczaj jedne mają w głowie tylko naukę i wyjazd na studia. Drugie, te modnie ubrane, mówią, że nigdzie nie wyjadą, bo muszą wyjść za mąż. Dalej to równanie z wieloma niewiadomymi reżyseruje los.
Jednak i te pierwsze i drugie, za kilka lat mijają się czasem na ulicy z wózkami dziecięcymi. Jedna powróciła miasta uniwersyteckiego, druga nie wyszła tak zaraz za mąż, dopiero niedawno. Obie cieszą się ze spotkania, ale na częstszy kontakt już przy dziecku i pracy zawodowej nie mają czasu.
Czy któraś którejś zazdrości?
„Chyba się jej nie udało zaczepić w wielkim świecie – myśli jedna – skoro tu wróciła.” A druga: „Nie udało się jej wyjść tak szybko za mąż. Zdążyłaby ukończyć studia, przeżyć coś atrakcyjnego, zobaczyć ciekawy świat, a ona wciąż w tym samym kantorku siedzi przy tym samym biurku, na tym samym krzesełku.” potem , widząc się z daleka, uciekają w bok. Już nie mają sobie tyle do opowiedzenia, co dawniej, gdy były nierozłączne. Bo już nie o szkole, nie o chłopakach, a o gotowaniu nieciekawe. Tylko dziecko jednej i drugiej najwspanialsze, ale o tym już powiedziały, nawet kilka razy.
Wróciła też Zośka, klasowa poetka, ale bez męża, bez dziecka i uczy w szkole polskiego. Zaskakuje wszystkich entuzjazmem do pracy wśród uczniów. Tłumaczy więc każdemu, jak bardzo za tym miastem tęskniła. Nie wiedzą: udaje, czy naprawdę tak myśli. Oni nie pamiętają, czy kiedykolwiek czuli ten osławiony żywiczny zapach sosen. A ona wmawia każdemu, że znów go wyczuwa. Cóż, ona jakoby poetka! Na bezpardonowe pytanie koleżanek, czy jeszcze pisze wiersze, tylko się rumieni. I wzrusza ramionami, mrucząc coś o braku czasu.
Oni już raczej prozaiczni. Nawet Kaśka, największa kokietka w szkole, zrobiła się niepokaźna. Ubiegali się o nią wszyscy chłopcy, ale żenili się z dziewczynami cichymi. Wtedy, jak szeptali złośliwcy, zobaczywszy wokół siebie pustkę, wyszła pospiesznie za tego ostatniego, co nie zdążył pierzchnąć, bo akurat utykał na nogę po skoku z trampoliny. I ten robił wszystko, aby ją uszczęśliwić. A ona już nie trzepotała rzęsami na widok innych.
Tacy mieszali się wkrótce ze wszystkimi, co nigdy stąd nie wyjadą, bo nie lubią gwaru ani tłumnych ulic, a najbardziej korytarzy wielkich urzędów, gdzie już niejednemu się przydarzyło antyszambrować pod drzwiami różnych ważniaków. I po co im to? Tutaj mają wszystko, co do życia potrzebne. Nie potrzeba nawet używać takich słów, jak szczęście czy rezygnacja. Nie myślą o tym.
Nie szkodzi, że nikt ich do wielkiego świata, skupionego w stolicy, nie zaprasza. Ich nikt nigdy nie prosi o coś, co byłoby krokiem w górę. Jakiś znaczący awans, nagroda, osiągnięcie. Właściwie nawet nie wiadomo co… Proszą tylko oni. Rzadko ze skutkiem. O rzeczy mniej symboliczne, bardziej codzienne, prozaiczne, przystępne zwykłemu śmiertelnikowi, takiemu z prowincji, który nigdy nie stanie się wielkim człowiekiem, To znaczy sławnym. Jemu nikt nie nadskakuje, nisko się nie kłania. On nawet nie zna nikogo „wielkiego”. Tacy cisi obywatele z odległego miasteczka na prowincji proszą o coś rzadko. A już proponować coś, swoje usługi, zdolności, pomysły, sami nigdy się nie odważą. Wyśmiano by ich. Zazdroszczą więc przybywającym stamtąd. Ze stolicy. Z wielkich miast, o których piszą gazety… pokazuje telewizja.
A przybyszy z wielkiego świata nie lubią. Bo nie lubi się lepszych od siebie. Nawet5 nie wiadomo dlaczego jeszcze. Tak. Przybywającym tu -zazdroszczą. I od wstępu ich nie lubią.
Przybyły kiedyś do fabryki dwie ważne panie robić tu jakieś badania ankietowe. Udostępniono im pokój w dyrekcji. Rozmawiały to tu to tam. W końcu wybrały się do zakładowej biblioteki z książkami naukowymi. Długo je wyciągały z półek, przeglądały, chowały na miejsce. Z daleka śledziły to ciekawskie oczy pracujących tu kobiet, ale nie dawały się wciągnąć w konwersację. Zbywały pytania tych obcych krótkimi formułkami, które nie zachęcały do kontynuacji. Tylko kierowniczka, jak to ona, przyjęła ich według przedwojennej uprzejmości z otwartymi ramionami, poczęstowała herbatą i opowiadała obszernie o fabryce i mieście, które przekroczyło już 50 tysięcy mieszkańców, a zakładowe autokary z rozkładanymi fotelami zwożą co dzień pracowników z okolicznych wiosek. Kiedy zobaczyła, że nawyciągały z półek dużo pozycji, zaproponowała, że dostarczy je im do dyrekcji transportem fabrycznym. Nikt więcej do rozmowy się nie przyłączył. Rozstały się w uśmiechach i uprzejmościach.
Tylko książki za nimi nie pojechały. Dziś ani nazajutrz. Po kilku dniach któraś zadzwoniła i wtedy usłyszała skrzekliwy głos: „A nie mogłyście sobie same ich zabrać?”
Zaniemówiły. Trzy dni później, gdy już pogodziły się z tym, że nie ma transportu ani książek, a one muszą zmieścić się w terminie badań, drzwi ich pokoju otwarły się z trzaskiem i… na stojący w pobliżu stolik pofrunęła wielka paka. Za nią druga, co omal nie spadła na ziemię. To były zamówione książki. Chuda dziewczynina, chyba goniec nie przestąpiła progu, ale rzuciła paki z rozmachem i bez słowa się oddaliła. Czyżby wiedziała, że ten stolik tu stoi. Miała zdaje się dokładne instrukcje. W ślad za tym dyrektor pokazał im anonim na ich temat, jak to się tutaj szarogęszą, jak zadzierają nosy i wymagają usługiwania.
Pokiwały tylko głowami. Uprzejma kierowniczka nie o staroświeckich manierach raczej tego nie napisała, ale gdy grzebały w książkach tyle oczu się im przyglądało.
Dokończyły badania już z mniejszym entuzjazmem. Już w wywiady z pracownikami wkradło się pewne zakłopotanie. Odjechały z ulgą.
Niektórzy nie lubią przyjezdnych. Nie powiedziano im nawet, że pachnie tu żywica.
Lata płynęły. Mieszkańcy powoli przenosili się na pobliski cmentarzyk, który też się rozrastał i musiano wycinać kolejne sosny. Tu dopiero cisi stawali się znani, gdy na okazałych nagrobkach ukazywały się ich piękne nazwiska, mało dotąd komu znane, daty urodzin i często fotografie, tak urodziwe, że z trudem rozpoznawano w nich skromne zawsze, pochylone nieśmiało osoby.
A na odrzwiach do pewnego bloku jeszcze widać wyrżnięty scyzorykiem napis „Wojtek bez portek”. Nie da się go zamalować. Podobno i blok ten nadal błyszczy w słońcu zatopionymi w fałdkach tynkowej terabony łuskami miki.
I tak rozrasta się to miłe miasteczko, budowane na miarę najwspanialszych marzeń, aby ludziom żyło się tu dobrze, bo wtedy i oni będą lepsi. Pewnie dobija już do stu tysięcy mieszkańców. Dawno straciło swą geometryczną strukturę biały pudeł blokowych przy ulicach rysowanych od linijki prosto i prostopadle. Metamorfoza nastąpiła, jak wystrzeliły w górę wieżowce. Pełno ich teraz wszędzie i one pierwsze rzucają się w oczy, one nadają miastu ton. A sosen coraz mniej.
Warto by pojechać i sprawdzić, czy pachnie tam jeszcze żywica.
Krystyna Habrat